درسنامه آموزشی علوم و معارف قرآنی (2) کلاس یازدهم معارف

صحت، فصاحت و تجوید حرف راء

راء: معمولاً درست خوانده می‌شود، ولی از نظر فصاحت و تجوید، به دو حالت «نازک و درشت» تلفظ می‌گردد.

در اصطلاح تجوید، به نازکی تلفظ «ترقیق» و به درشتی آن «تفخیم» می‌گویند.

موارد ترقیق راء

1- راء مکسور در شکل‌های «رِ رٍ ریـ ری» به حالت معمولی و نازک (ترقیق) خوانده می‌شود، مانند: غَیرِ ، بَحرٍ ، شَریکَ ، تَجری
2- راء ساکن بعد از کسره (ــِـ ـر) نیز ترقیق می‌شود، مانند: وَاستَغفِرهُ ، فَاصبِر
3- راء مفتوح و مضموم، بعد از کسره و یاء، وقتی در حالت وقف ساکن می‌شود، ترقیق می‌گردد، مانند:

نکته: در سوره مبارکه هود، آیه 41، در کلمه «مَجرئٰها» راء با الف مقصوره ترقیق می‌گردد، و الف مقصوره به صورت کسرهٔ کشیده خوانده می‌شود.

در اصطلاح تجوید، تلفظ الف به حالت کسرهٔ کشیده را «اِماله» می‌گویند.

موارد تفخیم راء

1- راء مفتوح و مضموم در شکل‌های (رَ رُ رُا رٌ را رو) به حالت درشت (تفخیم) تلفظ می‌شود مانند: رَبِ ، اَستَغفِرُ ، شَرًّا ، خَیرُ ، صِراطَ ، وَالرّوحُ

2- راء ساکن بعد از فتحه و ضمه ( ـَ ـر  ـُ ـر) نیز تفخیم می‌شود، مانند: وَانحَر ، تَرمیهِم ، یُرسَلُ ، قُرآنُ 

3- راء ساکن بعد از کسره و الف وصل (ـِ ار) تفخیم می‌شود، مانند: اِرجعی ، رَبِّ ارجِعُونِ ، رَبِّ ارحَمهُما ، إِنِ ارتَبتُم ، لِمَنِ ارتَضی

4- راء ساکن بین کسره و حرف درشت، تفخیم می‌شود، مانند: قِرطاسٍ ، فِرقَةٍ ، إرصادًا ، مرصادًا ، لَبِالمرصاد

5- راء مکسور بعد از فتحه، ضمه، الف و واو، وقتی در حالت وقف ساکن می‌شود، تفخیم می‌گردد، مانند:

تذکر: گاهی با جمع کردن لب‌ها و تفخیم نامناسب، راء به واو مایل می‌شود. تفخیم صحیح با عقب دهان و از گلو انجام می‌گردد، مانند: بِسمِ اللهِ الرَّحمنِ الرَّحیمِ

تمرین: آیات درس و اذکار نماز را با رعایت تفخیم و ترقیق حرف راء بخوانید.

تعلیم قرآن در سیره پیامبر اسلام (ص)

قرآن، معجزه جاوید رسول خدا بود و ایشان نسبت به این کتاب آسمانی وظایفی را بر عهده داشتند.

به این آیه دقت کنید:

لَقَد مَنَّ اللَّهُ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ إِذ بَعَثَ فِیهِم رَسُولًا مِنْ أَنفُسِهِم یَتلُو عَلَیهِمْ آیَاتِهِ وَ یُزَکِّیهِم وَ یُعَلِّمُهُمُ الْکِتَابَ وَالحِکمَةَ وَ إِنْ کَانُوا مِن قَبلُ لَفِی ضَلَالٍ مُبِینٍ _{(آل عمران،آیهٔ 164)}

این آیه و آیات مشابه آن، یکی از مهمترین وظایف پیامبر را تلاوت آیات قرآن بر مردم و آموزش این کتاب الهی به آنها معرفی می‌کند. ایشان با آموزش و تعلیم آیات هدایتگر قرآن، انسان‌ها را از گمراهی عصر جاهلی نجات می‌بخشیدند.

معمولاً هنگامی که صحبت از آموزش و تعلیم می‌شود، بی‌اختیار به یاد کلاس درس و لوازم آن از جمله شاگرد، محتوای درسی و برنامه آموزشی می‌افتیم؛ ولی فکر می‌کنید آموزش قرآن در عصر پیامبر چگونه اتفاق می‌افتاده است؟ و پیامبر اسلام و دیگر مسلمانان چگونه به این امر همت می‌گماردند؟ 

تعلیم قرآن در سیره پیامبر جایگاه مهمی داشت و ایشان همواره با تشویق مسلمانان به این کار، انگیزه لازم را در ایشان به وجود می‌آوردند. شاید این حدیث مشهور را شنیده باشید:

خَیرُکُم مَن تَعَلَّمَ القُرآنَ وَ عَلَّمَه
بهترین شما کسی است که قرآن را بیاموزد و به دیگران نیز آموزش دهد.

این تشویق‌ها، اهتمامی دو چندان در مسلمانان به وجود می‌آورد تا نسبت به حضور در خدمت رسول خدا و یادگیری قرآن از ایشان انگیزه بیشتری داشته باشند. پیامبر اسلام نیز متناسب با وضعیت مخاطبان خود و موقعیتی که در آن قرار داشت، به این امر مهم همت می‌گماردند.

ایشان در سال‌های آغازین رسالت، کنار خانه خدا می‌نشست و به تلاوت قرآن می‌پرداخت و به این ترتیب آیات قرآن را به گوش رهگذران می‌رساند. از آنجا که مخاطبان این آیات، بیشتر قوم عرب و گاه اهل فصاحت و بلاغت بودند، برای درک زیبایی‌های آیات و فهم معانی آن مشکلی احساس نمی‌کردند؛ چنان که برخی رهگذران و مسافران به‌اینگونه در جریان انذارهای قرآن و تحت تأثیر آن قرار گرفتند.

این عمل پیامبر به تدریج موجب جذب مردم به قرآن می‌شد، تا جایی که مشرکان تصمیم گرفتند مانع نمازخوانی و تلاوت رسول خدا شوند. آنها هم چنین به مردم توصیه می‌کردند که به تلاوت قرآن گوش ندهند یا به هنگام شنیدن قرآن همهمه به پا کنند.

تأثیر شنیدن آیات به اندازه‌ای بود که قرآن در خصوص مسیحیان اهل کتاب می‌فرماید:

وَ إِذَا سَمِعُوا مَا أُنْزِلَ إِلَی الرَّسُولِ تَرَیٰ أَعْیُنَهُم تَفِیضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمَّا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ ... _{(مائده، آیهٔ 83)}
و چون آنچه را به سوی پیامبر نازل شده، بشنوند، می‌بینی بر اثر آن حقیقتی که شناخته اند اشک از چشم هایشان سرازیر میشود.

«اقراء قرآن»، الگوی آموزشی پیامبر

هنگامی که مخاطبان، با شنیدن آیات روح بخش قرآن با اشتیاق و اراده خود تصمیم به یادگیری قرآن می‌گرفتند، پیامبر اسلام با الگویی که امروزه به عنوان «اقراء» شناخته می‌شود، به تعلیم ایشان می‌پرداختند. «اقراء» در لغت به معنای شنیدن قرائت قاری و تکرار آن است.

در این حالت، پیامبر ابتدا آیات را با صدایی روشن و رسا برای افراد می‌خواند، تا ایشان خوب به آیات گوش فرا دهند و پس از پیامبر، آیات را تکرار کنند. آنان آن‌قدر آیات را تکرار می‌کردند تا تمام آن را به خوبی فرا می‌گرفتند و به ذهن می‌سپردند.

در این میان برخی از صحابه که برای یادگیری قرآن اشتیاق بیشتری داشتند، تمام قرآن را به این شیوه از پیامبر فرا می‌گرفتند. در حدیثی از امام علی می‌خوانیم:

ما نَزَلَت عَلَی رَسُولِ اللهِ آیَةٌ مِنَ القُرآنِ إِلَّا اَقرَاَنیها
هیچ آیه‌ای بر پیامبر نازل نمی‌شد، مگر این که ایشان آن را بر من می‌خواند و من تکرار می‌کردم.

پس از آن برخی افراد، آیاتی را که فرا گرفته و به ذهن سپرده بودند، به پیامبر یا اصحاب بزرگ ایشان عرضه می‌کردند، تا اگر احیاناً خطایی در آن وجود داشت، آن را اصلاح کنند.

ویژگی‌های «اِقراء» در سیره پیامبر

1- قرائت آرام همراه با مکث

پیامبر اسلام، آن‌قدر آرام و شمرده قرآن می‌خواندند که برخی از اصحاب، تلاوت ایشان را تلاوتی کشیده و همراه با مد توصیف کرده‌اند. این آرام خواندن، فرصتی را فراهم می‌آورد تا ایشان همه حروف، کلمات و حرکات را کاملاً واضح تلاوت کنند، به گونه‌ای که هر شنونده‌ای می‌توانست حرکات و کلمات را بشناسد و عبارات را تکرار کند. ایشان همچنین پس از تلاوت هر آیه مکث می‌کردند و سپس آیه بعد را آغاز می‌نمودند.

2- قرائت همراه با توجه و تدبر

یکی از مهمترین فوائد شمرده خواندن آیات، هموار شدن مسیر تدبر و تفکر در آیات الهی است. هنگامی که آیات قرآن آرام و شمرده خوانده می‌شود، فرصت توقف در آیات و توجه قلبی به معانی آنها فراهم می‌آید. این تفکر و توجه، موجب اندرزگیری و بهره‌مندی از هدایت قرآن می‌شود.

پیامبر اسلام در مقام آموزش قرآن، آیات را با توجه قلبی به معانی و مضامین آنها تلاوت می‌کردند و این حالت را نیز به مخاطب منتقل می‌نمودند؛ تا افراد تحت تأثیر سیره عملی پیامبر، آیات را این‌گونه قرائت کنند.

ایشان درباره چگونگی قرائت قرآن به اصحاب خود همواره چنین سفارش می‌کردند:

قِفوا عِندَ عَجائِبِهِ وَ حَرِّکُوا بِهِ القُلوبَ وَ لا یَکُن هَمُّ أَحَدِکُم آخِرَ السُّوَرٍ

بر این اساس از آنچه گذشت می‌توان نتیجه گرفت که به وسیله «اقراء»، علاوه بر الفاظ آیات مفاهیم آنها نیز در دل و جان مخاطبان قرار می‌گرفت.

البته در این مسیر، پیامبر همواره در کنار مسلمانان بود و هر جا که نیاز می‌شد، مفهوم آیات را برای مسلمانان تبیین می‌کرد. در صورتی که مسلمانان با تدبر در آیات، با سؤال یا ابهامی روبه‌رو می‌شدند، پیامبر، مرجع پاسخ‌گویی به ایشان قرار می‌گرفت و ابهامات را برطرف می‌کرد.

3- آموزش قرآن به صورت بخش بخش و مرحله‌ای

با توجه به آنچه گذشت، از آنجا که در شیوه آموزشی «اقراء»، فهم معانی آیات نیز در یادگیری الفاظ آیات مورد توجه است، لذا پیامبر اسلام تعداد محدود و مشخصی از آیات را برای آموزش انتخاب می‌کردند و تا مفاهیم آن آیات به خوبی درک نمی‌شد، آیات جدید مطرح نمی‌شد. در روایتی می‌خوانیم:

«رسول خدا، ده آیه ده آیه، قرآن را به اصحابش آموزش می‌داد؛ آنها به ده آیه بعد نمی‌پرداختند، جز اینکه مفاهیم و احکام عملی آن را فرا می‌گرفتند.»

بر این اساس، با پایان یافتن یک سوره و فراگیری کامل آن، آموزش سوره بعدی آغاز می‌شد، تا به این شکل الفاظ و مفاهیم هر سوره به صورت جدا در خاطر مخاطب تثبیت شده و هدف تربیتی از نزول آن سوره به خوبی در وی محقق گردد.

شبکه تعلیم قرآن، در عصر پیامبر

با توجه به افزایش چشمگیر تعداد مسلمانان در نقاط دور و نزدیک و ضرورت آموزش این افراد نسبت به محتوای قرآن، پیامبر تدبیر جدیدی اندیشید. ایشان اصحاب خود را تشویق می‌کردند که در کنار فراگیری قرآن، آن را به دیگران نیز آموزش دهند. در روایتی از ایشان می‌خوانیم:

خَیرُکُم مِّن قَرَأَ القُرآنَ وَ أَقرَاه

البته ایشان از وجود عده‌ای از اصحاب و شاگردان خود که استعداد و توانایی بیشتری داشتند، برای آموزش تازه مسلمانان در شهرهای دور و نزدیک استفاده می‌کرد؛ چنانکه امام علی را به یمن و معاذ بن‌جبل را به مکه فرستادند تا قرآن و احکام اسلام را به آنها بیاموزد.

در روایتی از زبان یکی از اصحاب پیامبر می‌خوانیم: «هرگاه فردی به مدینه مهاجرت می‌کرد، پیامبر او را به یکی از ما می‌سپرد تا قرآن را به او بیاموزد. همواره در مسجد، صدای مردم به تلاوت قرآن بلند بود، تا جایی که پیامبر دستور داد قاریان صدای خود را پایین بیاورند تا اصوات قرآنی در یکدیگر تداخل نکند».

بدین‌سان با اهتمام و تدابیر حکیمانه رسول خدا، آوای قرآن در هر شهر و قبیله گسترش یافت و مسلمانان بسیاری در مساجد و اجتماعات گوناگون به آموزش و فراگیری آیات نورانی قرآن مشغول شدند. 

محتوای کلی سوره مطففین

سوره مطففین هشتاد و سومین سوره قرآن کریم است که مکی و 36 آیه دارد.

در سخنی از رسول خدا آمده است: هر کس که سوره مطففین را قرائت نماید خداوند به او شرابی از باده سر به مهر، می‌نوشاند.

امام صادق نیز فرمودند: هر کس در نمازهای واجب خود سوره مطففین را قرائت نماید خداوند امنیت از آتش را به او عطا می‌کند به گونه‌ای که نه او آتش را می‌بیند و نه آتش او را. در روز قیامت بر روی پل جهنم عبور نمی‌کند و از او محاسبه نمی‌شود.